یادداشت اختصاصی به قلم، دکترحسین زکریائی عزیزی: «عقل»معیارارزش انسان

«عقل»معیارارزش انسان

به قلم :دکترحسین زکریائی عزیزی؛سردبیر

در نگاه نخست، شاید چنین به نظر برسد که نقطه مقابل «جهل»، باید «علم» باشد؛ زیرا جهل یعنی نادانی و علم یعنی دانایی. اما وقتی وارد جهان‌بینی قرآن و روایات اهل‌بیت(ع) می‌شویم، می‌بینیم که دستگاه معرفتی اسلام، مسئله را عمیق‌تر از یک دانستنِ صرف می‌بیند.اسلام نمی‌خواهد فقط انسان «بداند»؛ می‌خواهد انسان «عاقل» شود.

چه بسیار کسانی که می‌دانند، اما سقوط می‌کنند؛و چه بسیار کسانی که معلومات فراوان دارند، اما در لحظه انتخاب، اسیر هوا، غرور، شهوت و قدرت می‌شوند.از همین‌جاست که در روایات، جبهه‌بندی اصلی عالم هستی، «عقل و جهل» معرفی می‌شود؛ نه «علم و جهل».

عقل؛ نوری برای هدایت انسان

قرآن کریم بارها انسان را به تعقل دعوت می‌کند:

اَفَلَا تَعْقِلُونَ؛آیا تعقل نمی‌کنید.{سوره مبارکه صافات آیه ۱۳۸}

و در آیه‌ای دیگر می‌فرماید:

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لَا یَعْقِلُونَ؛بدترین جنبندگان نزد خدا، کسانی‌اند که عقل خود را به کار نمی‌گیرند.{سوره مبارکه انفال آیه ۲۲}

.قرآن نمی‌گوید بدترین مردم، «بی‌سوادها» هستند؛می‌گوید آنان که عقل را تعطیل کرده‌اند، سقوط می‌کنند.زیرا علم، ابزار است؛اما عقل، جهت‌دهنده‌ی آن ابزار.

ممکن است کسی دانش هسته‌ای داشته باشد، اما بی‌عقل باشد و شهرها را به آتش بکشد.ممکن است کسی دانش رسانه داشته باشد، اما حقیقت را قربانی منفعت کند.پس علم، بدون عقل، حتی می‌تواند خطرناک شود.

امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند:رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ؛ چه بسیار دانشمندی که جهلش او را کشت.{نهج البلاغه حکمت۱۰۷}

این همان جهلی است که در کنار علم جمع می‌شود؛یعنی انسان، معلومات دارد اما «عقلِ هدایتگر» ندارد.

چرا «عقل» معیار ارزش انسان است؟

در روایات، عقل فقط یک نیروی ذهنی نیست؛عقل، نیروی تشخیص حق از باطل و توان ایستادن در مسیر حق است.

امام صادق(ع) فرمودند: العَقلُ ما عُبِدَ بِهِ الرَّحمنُ وَ اکتُسِبَ بِهِ الجِنان؛عقل چیزی است که به وسیله آن خدا عبادت می‌شود و بهشت به دست می‌آید.{الکافی، ثقه الإسلام کلینى،‏ ج۱، ص۱۱}

یعنی ممکن است عبادت فراوان باشد، اما عقل در آن نباشد و انسان به مقصد نرسد.هزار آیه قرآن بخوانی،هزار رکعت نماز بخوانی،صد روز روزه بگیری؛اما اگر در آن تفکر، فهم، اخلاص و عقل نباشد، روح عبادت شکل نمی‌گیرد.عبادتِ بدون عقل، گاهی فقط تکرارِ الفاظ است؛اما عبادتِ عاقلانه، انسان را متحول می‌کند.

در روایت آمده است:ثَوابُ العَمَلِ على قَدرِ العَقل؛  پاداش اعمال، به اندازه عقل انسان است.

یعنی معیار الهی فقط «حجم عمل» نیست؛بلکه «عمق فهم و نیت» است.چه بسا نماز کوتاهی که از هزار رکعت برتر است،و چه بسا عبادت طولانی‌ای که تنها خستگیِ تن است.

علم، وقتی مقدس است که در خدمت عقل باشد

اسلام هرگز مخالف علم نیست؛بلکه نخستین ندای وحی، «اقرأ» است.اما علمی ارزشمند است که انسان را به حقیقت نزدیک کند، نه به غرور.

مولانا چه زیبا می‌گوید:

علم کز تو تو را بستاند                  جهل از آن علم بِهْ بود صد بار

و در جایی دیگر:

عقل ضد شهوت است ای پهلوان             آن‌که شهوت می‌تند، عقلش مخوان

از نگاه حکمت اسلامی، عقل فقط حفظ اطلاعات نیست؛عقل یعنی توان مهار نفس.ممکن است کسی ده‌ها مدرک دانشگاهی داشته باشد،اما در برابر خشم، طمع، حسد یا شهوت، ناتوان باشد.در فرهنگ قرآن، چنین انسانی هنوز «عاقل» نشده است.

سعدی نیز می‌گوید:دو صد گفته چون نیم کردار نیست.

یعنی ارزش انسان به «عمل برخاسته از فهم» است، نه صرف دانستن.

جهل در منطق دین، فقط بی‌سوادی نیست

در فرهنگ قرآنی، جهل بیشتر از آن‌که ندانستن باشد، «نفهمیدن حقیقت» است.ابوجهل، بی‌سواد نبود؛او حقیقت پیامبر(ص) را می‌شناخت، اما در برابر آن تکبر کرد.پس جهلِ خطرناک، جهلی است که کنار علم می‌نشیند؛جهلِ همراهِ غرور، قدرت و خودخواهی.از همین‌رو، اهل‌بیت(ع) فرمودند دشمن اصلی انسان، «جهل» است؛و سلاح مبارزه با آن، «عقل».

عقل؛ شرط قبولی در روز جزا

در قیامت، خداوند فقط از ما نمی‌پرسد «چه خواندی؟»بلکه می‌پرسد: «چگونه فهمیدی؟ چگونه انتخاب کردی؟»

ارزش عمل صالح، به میزان عقل و معرفت انسان گره خورده است.نمازی که انسان را از ظلم بازندارد، روزه‌ای که دل را پاک نکند،قرآنی که انسان را متفکر نسازد،هنوز به مقصد عقل نرسیده است.

عطار نیشابوری می‌گوید:

تو به صورت رفته‌ای ای بی‌خبر                                    زان نمی‌یابی ز معنی هیچ بر

دین، انسانِ اهل معنا می‌خواهد؛انسانی که پشت عبادت، حقیقت را ببیند.بنابراین، در منطق اسلام، تقابل اصلی میان «علم و جهل» نیست؛بلکه میان «عقل و جهل» است.زیرا علم، اگر به عقل متصل نشود، ممکن است ابزار سقوط انسان گردد؛اما عقل، حتی اگر معلومات انسان اندک باشد، او را به نور هدایت نزدیک می‌کند.عقل، همان چراغی است که علم را از تاریکی نجات می‌دهد؛و انسان را از یک «دانای خطرناک» به یک «بنده‌ی حکیم» تبدیل می‌کند.