صنعت سیمان در ایران بیم‌ها و امید‌ها

یادداشت اختصاصی

دکتر محمدرضا محمدی

مدیرعامل هلدینگ سرمایه‌گذاری سیمان تامین و رئیس هیات مدیره انجمن صنفی کارفرمایان سیمان ایران

پایگاه خبری تحلیلی «باتونیوز»:سیمان به‌عنوان یکی از پر مصرف‌ترین مصالح ساختمانی، نقشی کلیدی در توسعه فیزیکی دارد و بهره‌گیری از آن از ابتدایی‌ترین مراحل اجرا تا آغاز بهره‌برداری پروژه‌ها ضروری بوده و از حیث نداشتن جایگزین در کارکرد، منحصر به فرد است.

صنعت سیمان در ایران قدمتی بالغ بر ۹۰ سال دارد و ظرفیت ایجاد شده تولید سالانه در کشور، در حال حاضر معادل ۹۰ میلیون تن  می‌باشد. ایران تا حدود ۲ سال گذشته، واجد رتبه ششم در بین ده تولید‌کننده بزرگ سیمان در دنیا بوده لکن اکنون به سبب محدودیت در تامین انرژی و نیز کوچک شدن بازار مصرف داخلی، در رتبه هشتم قرار دارد. چین بیش از نیمی از تولید سالانه ۴ میلیارد تنی دنیا را به خود اختصاص داده و هند با تولید ۴۱۰ میلیون تن سیمان در سال، جایگاه دوم تولیدکنندگان سیمان در جهان را داراست.

نکته حائز اهمیت در عرصه تولید سیمان این است که بسیاری از کشورهای اروپایی ترجیح می‌دهند وارد کننده سیمان باشند. آمریکا، فرانسه و هلند بخش قابل‌توجهی از نیازهای خود به سیمان را وارد می‌کنند. این در حالی است که پس از چین و هند، کشورهایی مانند ویتنام، ترکیه و ایران با مازاد تولید مواجه‌اند و برای دستیابی به اهداف اقتصادی سرمایه‌گذاری‌های مربوط، چاره‌ای جز صادرات ندارند. طبعاً نمی‌توان از نظر دور داشت که حمل سیمان به سبب مشکلاتی چون چگال بودن، عمدتاً در مسیرهای کوتاه و کشورهای پیرامونی صورت می‌گیرد و جابجایی آن در مسافت‌های دور‌دست جز در موارد خاص، فاقد توجیه اقتصادی می‌باشد. از این رو، ظرفیت تولید ایجاد شده در ایران به دلیل کوچک شدن بازار مصرف داخلی نسبت به گذشته از یک سو و اقدامات کشورهای همسایه مانند عراق در ظرفیت‌سازی‌های تولید سیمان، در حال مواجه‌شدن با مشکل عدم‌ بازگشت بخشی از سرمایه‌گذاری‌های انجام شده است که به دلیل بلا استفاده ماندن متوسط ۲۰ درصد از ظرفیت تولید سیمان در کشور طی سنوات اخیر خود را نشان داده است و محدودیت‌های تامین انرژی نیز مزید بر علت مذکور گردیده است.

عرضه سیمان در بازار صنعت ایران طی کمتر از سه دهه گذشته، از وضعیت سهمیه‌بندی به مازاد عرضه داخلی رسیده و طی سال‌های اخیر، حدود ۱۵ درصد از سیمان و کلینکر تولیدی در کشور به خارج صادر می‌گردد. سیری اجمالی در تحولات صنعت سیمان در ایران نشان می‌دهد که روند سرمایه‌گذاری برای تولید سیمان دچار فراز و فرود قابل توجه بوده است. در شرایطی که طی قریب به ۴۰ سال مربوط به بازه زمانی ۱۳۱۲ که افتتاح  اولین کارخانه سیمان در ایران صورت پذیرفت تا سال ۱۳۶۰، ظرفیت تولید سیمان در کشور به کم‌تر از ۱۶ میلیون تن رسیده و تا پایان دهه ۶۰، تفاوت معناداری در این ظرفیت که به حدود ۱۸ میلیون تن بالغ شد، ایجاد نگردید. جالب توجه است که بدانیم ایجاد ۶۵ درصد از ظرفیت تولید سیمان کشور به دو دهه ۷۰ و ۸۰  بر می‌گردد و پس از آن شاهد ایجاد  تنها  13درصد از این ظرفیت در دهه ۹۰ بوده‌ایم که آغاز بخشی از پروژه‌های به بهره‌برداری رسیده در دهه اخیر نیز به دهه ۸۰  بر‌می‌گردد و در دهه پایانی قرن اخیر هجری، کشور شاهد افتتاح کمتر از ۱.۵ درصد از ظرفیت تولید سیمان بوده است.

نکته قابل ملاحظه دیگر،  سهم بخش‌های دولتی و حاکمیتی در قیاس با بخش خصوصی در تولید سیمان کشور است. صنعت سیمان ایران در شرایط حاضر، واجد ۹۶ خط تولید فعال در ۷۹ کارخانه است. برابر آمار معتبرموجود، از مجموع ۷۹ کارخانه مذکور، ۳۴ کارخانه متعلق به بخش خصوصی و ۴۵ کارخانه متعلق به بخش‌های تحت مالکیت حاکمیت می‌باشدکه به ترتیب ۳۲ و ۶۸  درصد سیمان کشور را تولید می‌نمایند. مشکلی که بر تعلق بخش غالب زیرساخت تولید به مجموعه حاکمیت برمی‌گردد، نظام توزیع سود سالانه شرکت‌هاست؛ به ترتیبی که سهمی را برای موضوع بهسازی و نوسازی تجهیزات و مواجهه با فرسودگی و استهلاک ماشین‌آلات دپارتمان‌های تولید باقی نمی‌گذارد و آتیه صنعت را از این منظر، در هاله‌ای از نگرانی و ابهام فرو برده است. این در حالی است که اساساً سود سالانه شرکت‌ها، یکی از منابع تامین سرمایه برای بهسازی و توسعه خطوط تولید می‌باشد.

از موضوعاتی که در مباحث مربوط به تولید و مصرف سیمان باید به آن پرداخته شود، عوامل موثر بر “تقاضای سیمان” است. وجود شرایط رشد یا رکود در کشور، اصلی‌ترین عامل موثر بر تقاضای سیمان است. رشد اقتصادی مطلوب، توسعه زیر ساخت‌ها مانند احداث سدها، جاده‌ها و ساختمان‌ها را افزایش می‌دهد و طبعاً موجب افزایش تقاضای سیمان می‌شود. این توسعه در دو بخش احداث مسکن و پروژه‌های عمرانی خود را نشان می‌دهد.

وفق آمار موجود، پروژه‌های مسکن در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۴۰۱، کاهش حدود ۳۰ درصدی را نشان می‌دهد. مرور روند کلی پیش‌بینی و تخصیص اعتبارات عمرانی کشور با لحاظ تورم سالانه، گویای وضعیت عمومی اجرای پروژه‌های عمرانی در کشور است. این واقعیت در شکل کاهش حدوداً ۱۰ درصدی تولید سیمان کشور طی سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ بروز نموده و تولید ملی سیمان از میزان نزدیک به ۷۱ میلیون تن در سال های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، به نزدیک ۶۴ میلیون تن  در سال ۱۴۰۴ رسیده است. نقش صادرات نیز در موضوع تقاضای سیمان بدیهی است و این مهم نیز به سبب محدودیت های ناشی از افزایش ظرفیت تولید در کشورهایی چون عراق و افغانستان، ظهور رقبای جدید در بازارهای هدف و مشکلات ناشی از چالش های دیپلماتیک، با مضایقی مواجه شده است. کاهش صادرات سیمان و کلینکر طی سال‌های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴، گویای این واقعیت می‌باشد.

در بررسی وضعیت صنعت سیمان کشور، پرداختن در حد اشاره به چالش‌های اساسی پیش‌روی این صنعت، ضروری است. پرداختن به ریشه و نیز رفع هر یک از این چالش‌ها، نیازمند مجالی فراخ‌تر است که در حوصله این مختصر نمی‌گنجد.

 یکی از این چالش‌ها، به “ملاحظات زیست محیطی” برمی‌گردد. منصرف از سایر مشکلات مربوط به حوزه محیط زیست که در برگیرنده مجموعه‌ای از مسائل مترتب بر آلودگی‌های هوا، آب، خاک، صوتی و منظر می‌باشد، اکنون به سبب توجه  ظرفیت شبکه توزیع گاز کشور به نیروگاه‌ها با هدف کاهش مشکل ناترازی انرژی یا ترجیح تامین گاز برای مصارف خانگی نسبت به صنعت، شاهد ازدیاد مصرف مازوت در کار

خانجات سیمان هستیم و واحدهای تولیدی سیمان، مستمراً در حال افزایش ظرفیت ذخیره مازوت هستند.

همانگونه که اشاره شد، “مشکل عدم بازسازی و نوسازی زیرساخت‌های تولید” در صنعت سیمان متناسب با میزان مورد نیاز برای مقابله با استهلاک آ‌ن‌ها، نگرانی عدم حفظ ظرفیت موجود تولید در این صنعت را افزایش داده است. مسائلی چون محدودیت نقدینگی در اغلب واحد های تولیدی و مشکلات تبعی تحریم‌های ظالمانه، موجب تشدید این مشکل گردیده‌اند.

مشکل دیگر، “جذاب نبودن بازگشت سرمایه” برای سرمایه‌گذاری‌های جدید در صنعت سیمان است. صرف‌نظر از عواملی که به عدم قطعیت در بازار می‌انجامد، نرخ نازل بازگشت سرمایه در این حوزه، موجب تشدید دغدغه‌ها در خصوص پایداری تولید در این صنعت گردیده است.

چالش بعدی، “محدودیت‌های تامین انرژی” و ناکافی بودن تلاش‌های در حال انجام برای مناسب‌سازی تولید و مصرف آن در کشور از سویی و” افزایش مستمر قیمت انرژی” و مآلاً افزایش سهم آن در قیمت تمام شده تولید سیمان،  از سوی دیگر است. نکته‌ای که ذکر آن در اینجا خالی از لطف نبوده و باید آن را به “عدم تناسب قیمت تمام‌شده و قیمت فروش سیمان” افزود، “سهم نازل قیمت سیمان در قیمت تمام‌شده اجرای پروژه‌ها” است که به کمتر از یک درصد می‌رسد!

از “عدم‌النفع سرمایه‌گذاری‌های انجام شده” به سبب ناترازی انرژی در کشور که به اختلال در فعالیت عادی  واحدهای تولیدی انجامیده است، به عنوان چالش دیگر باید نام برد.

” مشکلات مربوط به حمل و نقل سیمان”، چالش قابل طرح دیگر است که سهم قابل‌توجهی در قیمت فروش به مصرف کننده  پیدا می‌کند. جنبه دیگر این مشکل که البته محدود به برخی از واحدهای تولیدی است، به مشکلات داخلی حمل و نقل در واحدهای تولید سیمان برمی‌گردد که ناشی از جانمایی نامناسب کارخانه و فاصله نامتعارف معدن تا کارخانه بوده و مستمراً هزینه‌های مستقیم و غیر مستقیم گوناگونی را در بر دارد. نامناسب بودن جانمایی بعضی از کارخانجات، به پیامدهای منفی آن در موضوع حمل و نقل محدود نمی‌شود. در برخی جانمایی‌ها، متاسفانه به موضوع زیر ساخت‌های حیاتی مانند جاده، آب و انرژی نیز کم توجهی شده است.

در شمار چالش‌های صنعت سیمان، از “عدم توجه کافی به خلق و نگهداشت سرمایه انسانی” نیز باید نام برد. با لحاظ شمول مقررات مربوط به مشاغل سخت و زیان‌آور به اغلب پست‌های سازمانی این صنعت که به بازنشستگی زودتر کارکنان منتج می‌شود، اهمیت مباحثی چون جذب، آموزش، انتقال تجربه و دانش، رفاه، ایمنی و جانشین‌پروری اهمیتی مضاعف می‌یابد. در ذیل چالش اخیر، لازم است به دشواری‌های جذب پرسنل کیفی در فعالیت‎های سخت در فرآیند تولید نیز اشاره شود.

مشکل “تامین منابع مالی مورد نیاز” به ویژه در شرکت‌هایی که با مشکل توزیع سود حداکثری پس از برگزاری مجامع سالانه مواجه هستند، از چالش‌های عمده دیگر است و نرخ‌های فاقد توجیه سود تسهیلات بانکی  و ضعف مراکز نوپای تامین سرمایه در کشور نیز مانع از رفع آن است.

از چالش‌های قابل ذکر دیگر، “عدم تناسب نرخ‌های افزایش قیمت مواد اولیه و هزینه‌های تولید با افزایش قیمت فروش” سیمان است. رشد قیمت بیش از دو برابری انرژی، سه برابری پاکت سیمان و نیز آجر نسوز طی ماه‌های گذشته، گواه جدی بودن این مشکل می‌باشد.

همچنین “مشکلات موجود در بورس کالا” مانند طولانی شدن فرآیند پذیرش محصولات، اخذ ضمانت برای عرضه و سخت‌گیری در زمینه شرایط خریداران، در شمار چالش‌های صنعت سیمان قابل ذکر است. تعیین کف عرضه و نیز فرمولاسیون تعیین قیمت پایه علیرغم عرضه محصول در بورس کالا و بدون توجه به مولفه‌های موثر بر قیمت تمام‌شده که منتهی به کاهش سود معقول تولید سیمان می‌شود، از مسائل دیگر مبتلا به این صنعت است. بی‌توجهی به افزایش قیمت پارامترهای مهمی چون قیمت انرژی، هزینه‌های تامین مواد اولیه، نیروی کار، تعمیر و نگهداری، تامین قطعات، بسته‌بندی و آیتم‌هایی مانند هزینه مواد نسوز و ناریه در تعیین قیمت سیمان، تبدیل به یک چالش اساسی شده است. قیمت سیمان در بورس کالا، قاعدتاً باید تابع مکانیزم عرضه و تقاضا باشد لکن عملاً فرآیند تعیین قیمت پایه تابع این قاعده نیست.

“سهم نازل اعتبارات تخصیصی به نوآوری و حوزه تحقیق و توسعه” را می‌توان به عنوان چالشی دیگر در مسیر افزایش بهره‌وری، بهبود روش‌ها و ارتقاء فناوری در شرکت‌های سیمانی دانست.

به علاوه، باید به چالش “بروز رقابت ناسالم و منفی در عرصه فروش محصول” از طریق اعمال تخفیف‌های نامتعارف، غیر ضابطه‌مند و خارج روال تعریف شده فروش اشاره نمود.

“فقدان توجه کافی به موضوع مهم کاهش کلینکر فاکتور” که گویای نسبت وزنی کلینکر به سیمان در یک میزان معین است نیز باید در شمار چالش‌های صنعت، ذکرگردد. کاهش یک درصدی این شاخص در صنعت سیمان کشور از حیث صرفه‌جویی در مصرف برق، حدوداً معادل احداث یک نیروگاه ۳۰ مگاواتی خورشیدی است و شوربختانه در حال حاضر، فاصله متوسط ‌این شاخص در ایران با متوسط دنیا حدود ۳۰ درصد است.

خوشبختانه با الزام شرکت‌ها به عرضه سیمان در بورس کالا از حدود ۵ سال گذشته، شفافیت قابل‌توجهی در فرآیند فعالیت‌های تولیدکنندگان ایجاد گردید که دستاورد آن حاکم شدن روند اصلاحی به بازار و توجه منافع پس از عرضه سیمان به سمت شرکت‌های تولید کننده بوده است.

از نکات امید بخش قابل طرح در حوزه تولید سیمان، مزایای رقابتی کشور در این عرصه است. سهولت موجود در تامین مصالح معدنی با توجه به غنای موجود در اغلب نقاط کشور، امکان تامین سوخت به سبب ذخایر خدادادی،

دسترسی به نیروی انسانی متخصص و ماهر مورد نیاز علیرغم وجود برخی نگرانی‌ها در خصوص آتیه این شاخص، وجود بازارهای بالقوه داخلی و صادراتی با لحاظ موقعیت ژئواستراتژیک کشور، امکانات و توانمندی‌های بایسته برای طراحی، ساخت و نصب تجهیزات و ماشین‌آلات فرایند تولید و بالاخره امکان جذب سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی در این زمینه، از اصلی‌ترین عوامل ایجاد چشم انداز روشن برای صنعت سیمان کشور به‌شمار می‌روند.

انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان می‌کوشد با عطف توجه به کلیه چالش‌های مطروحه در این نوشتار، بتواند به تاب‌آوری، پایداری و توسعه صنعت سیمان ایران کمک نموده و مبتنی بر سند برنامه استراتژیک انجمن که به تازگی تدوین و تصویب شده است، راه مواجهه با مشکلات و برون رفت از چالش‌های مرورشده را هموار سازد.

پر واضح است که کسب توفیق در عبور از مسیر دشوار کنونی، مستلزم تداوم همدلی و همراهی مدیران، کارشناسان و کارکنان خدوم صنعت سیمان کشور که در سخت‌ترین شرایط وظیفه سربازی ملک و ملت را به شایستگی انجام داده‌اند، می‌باشد که امید می‌رود با تکیه بر الطاف الهی و ظرفیت‌های طبیعی، اقتصادی و انسانی، تلاش بیش از پیش در این راستا صورت گیرد.